Prof. dr. Stevo Pašalić, redovni profesor demografije, Univerzitet u Istočnom Sarajevu, Pedagoški fakultet, Bijeljina: OBA ENTITETA U BiH SU UŠLI U DEPOPULACIJU, ALI I SVA TRI KONSTITUTIVNA NARODA

Posted: 29. Marta 2017. in Intervjui

Iskreno, nismo upoznati detaljnije koji su propusti načinjeni kod objave podataka u BiH i zašto je Direkcija za evropske integracije tako konstatovala. Sudeći po svemu onome što se dešavalo u popisnom procesu u BiH to nije iznenađujuće…..Zakon o popisu stanovništva u BiH je urađen u skladu sa Preporukama UN, ali se u sprovođenju i tumačenju odstupilo od istog. Rezultat toga su pogrešni statistički podaci i kriva slika. Teško je reći šta i kako dalje…..Dok mi nemamo sređene podatke popisa 2013., već je u toku druga dekada popisa stanovništva u svijetu. Tako bi 2021.godine najveći broj zemalja svijeta trebalo da obavi novi popis. Imajući u vidu da pripreme za svaki popis počinju nekoliko godina ranije jasno je da se u BiH i ne nazire novi popis stanovništva iz već navedenih razloga. Tačnije, popis stanovništva u BiH je prešao na politički teren iako bi on samo trebao da služi isključivo u statističke svrhe…..Rezultati svakog popisa stanovništva relevantni su  5-7 godina nakon popisa, nakon čega oni postaju neaktuelni jer je stanovništvo dinamička kategorija i podložno je brzim promjenama. Iz tog razloga se između dva popisna perioda vrši međupopisna procjena broja stanovnika…..Depoplacija u BiH i RS ima brojne implikacije. Pražnjenje određenih prostora (sela), smanjivanje radne snage, starenje stanovništva. Takvi procesi se odražavaju i na ekonomski razvoj…..Realno, danas nakon nešto više od tri godine poslije popisa stanovništva, BiH ima oko 3.226.000 stanovnika, RS oko 1.150.000, a Federacija BiH oko 2.000.000 i Distrikt Brčko oko 75.000. Sve iznad ovih brojeva su nerealni podaci koji nikome u BiH ne donose bilo kakavu korist…..Zapadni Balkan je zahvaćen depopulaciojom sa izuzetkom Makedonije i Crne Gore koje još uvijek nisu ušle u depopulaciju…..Prosta reprodukcija znači u najkraćem zamjena generacija. Ona se izražava sa 2,1 dijete po ženi, odnosno svaka žena u fertilnom (plodnom) periodu treba da rodi 2,1 dijete od kojih jedno žensko. BiH danas ima stopu ukupnog fertiliteta (rađanje po ženi) 1,23 djece, a Republika Srpska 1,18. To znači da BiH u cjelini ima najnižu stopu rađanja među zemljama Zapadnog Balkana…..U narednom petogodištu u BiH a i u Republici Srpskoj odnos broja radnosposobnog stanovništva u ukupnoj populaciji biće sve nepovoljniji. Naprimjer, u narednih 5 godina u radnoaktivno stanovništvo ući će blizu 60% u odnosu na 100% onih koji završavaju radni vijek (izazle iz radnog kontingenta)…..Konačno, globalno posmatrano, demografski trendovi koji su prisutni u Evropi idu ka stagniranju ili smanjivanju broja stanovnika, nasuprot npr., jednoj Africi koja će do 2050. godine dostići 2,5 milijardi ljudi, za razliku od Evrope koja će ostati na približno sadašnjem nivou (oko 750 miliona)…..

Vijeće ministara BiH je prije nekoliko dana usvojilo prijedlog Direkcije za evropske integracije po kojem su rezultati popisa stanovništva iz 2013. objavljeni nezakonito. Komentar?

PAŠALIĆ: Popis stanovništva je najobuhvatnije mjerenje u prostoru svake zemlje. Popis stanovništva u zemljama svijeta radi se po Preporukama i metodologiji koje utvrđuje Populacioni odjel UN, a u Evropi EUROSTAT, iz prostog razloga da bi ti podaci bili međunarodno uporedivi. Istovremeno, svaka zemlja može u skladu sa svojim specifičnostima definisati niz drugih pitanja (dopunskih), ali i dio pitanja koj spadaju u obavezna pitanja. To se reguliše zakonskim i podzakonskim aktima u određenoj zemlji. Na taj način je i BiH pristupila projektu popisa stanovništva. Iskreno, nismo upoznati detaljnije koji su propusti načinjeni kod objave podataka u BiH i zašto je Direkcija za evropske integracije tako konstatovala. Sudeći po svemu onome što se dešavalo u popisnom procesu u BiH to nije iznenađujuće.

Ali, Ustavni sud je prije toga donio Odluku o usvajanju Jedinstvenog programa obrade podataka popisa stanovništva, domaćinstava i stanova u BiH 2013. godine. Da li je ova Odluka u koliziji sa spomenutom Odlukom Vijeća ministara? Šta dalje?

PAŠALIĆ: To potvrđuje sve ono na što smo tokom popisnog procesa ukazivali. Iz tog razloga ni kolizija navedenih organa ne iznenađuje. Zakon o popisu stanovništva u BiH je urađen u skladu sa Preporukama UN, ali se u sprovođenju i tumačenju odstupilo od istog. Rezultat toga su pogrešni statistički podaci i kriva slika. Teško je reći šta i kako dalje. Podaci popisa od strane Agencije za statistiku BiH su objavljeni, a istovremeno Republika Srpska nije prihvatila te rezultate i objavila je rezultate popisa stanovništva samo za prostor Republike Srpske. Tako sada imamo dvojne rezultate koji dodatno otežavaju primjenu ovih rezultata u prostor BiH. Dok mi nemamo sređene podatke popisa 2013., već je u toku druga dekada popisa stanovništva u svijetu. Tako bi 2021.godine najveći broj zemalja svijeta trebalo da obavi novi popis. Imajući u vidu da pripreme za svaki popis počinju nekoliko godina ranije jasno je da se u BiH i ne nazire novi popis stanovništva iz već navedenih razloga. Tačnije, popis stanovništva u BiH je prešao na politički teren iako bi on samo trebao da služi isključivo u statističke svrhe.

Da li su i koliko, zapravo, posljednji rezultati popisa, osporavani ili ne, relevantni u političkom, ekonomskom i socijalnom smislu, pogotovo danas, skoro četiri godine poslije?

PAŠALIĆ: Rezultati svakog popisa stanovništva relevantni su  5-7 godina nakon popisa, nakon čega oni postaju neaktuelni jer je stanovništvo dinamička kategorija i podložno je brzim promjenama. Iz tog razloga se između dva popisna perioda vrši međupopisna procjena broja stanovnika.

Mi u BiH još uvijek nemamo obrađene kompletne podatke. Objavljeni su samo demografski, a još uvijek nisu ekonomski i drugi indikatori. U političkom smislu podaci popisa su dodatno doprinijeli usložnjavanju političkih prilika u zemlji.

Jedan ste od onih stručnih ljudi koji godinama ukazuje na problem depopulacije u RS-u, naprimjer. U kojim dijelovima manjeg entiteta se bilježi negativan prirodni priraštaj stanovništva a koje dijelove je, eventualno, zaobišla ta pojava?

PAŠALIĆ: Depopulacija (smanjivanje broja stanovnika) je prisutna u gotovo cijeloj Evropi, potom Zapadnom Balkanu, pa tako i u BiH (nešto kasnije) i Republici Srpskoj (nešto ranije). Ako to ne posmatramo samo na agregatnom nivou, već na nivou nižih teritorijalnih jedinica dolazimo da saznanja o vrlo izraženim disparitetima među opštinama, gradovima i naseljima. Oba entiteta u BiH i Distrikt Brčko su ušli u depopulaciju, ali i sva tri konstitutivna naroda.

Treba naglasiti da se ovdje radi o prirodnoj depopulaciji (više umrlih neo rođenih), ali i emigracionoj depopulaciji (više dolazaka nego dolazaka u određeni prostor), to u konačnom daje ukupnu depopulaciju. DepopUlacija u BiH i RS ima brojne implikacije. Pražnjenje određenih prostora (sela), smanjivanje radne snage, starenje stanovništva. Takvi procesi se odražavaju i na ekonomski razvoj.

Od kada je započeo problem depopulacije u RS-u i da li taj trend ima svoj kontinuitet?

PAŠALIĆ: Depopulacija u Republici Srpskoj počela je 2002.godine od kada je broj umrlih veći od broja rođenih, a u BiH 2007.godine u kontinuitetu do danas (sa izuzetkom 2008.godine).

Treba naglasiti da je BiH istorijski emigracioni prostor, što znači da je migracioni saldo u BiH uvijek bio negativan s tim da se on neprestalno produbljivao, a to potvrđuje činjenica da je BiH od 1991.godine do danas napustilo najmanje 1 milion ljudi. Kada se tome doda negativan prirodni priraštaj, te poginuli i nestali tokom rata 1992-1995. dolazi se do ukupnih demografskih gubitaka u BiH koji iznose oko 1.150.000 stanovnika! Realno, danas nakon nešto više od tri godine poslije popisa stanovništva, BiH ima oko 3.226.000 stanovnika, RS oko 1.150.000, a Federacija BiH oko 2.000.000 i Distrikt Brčko oko 75.000. Sve iznad ovih brojeva su nerealni podaci koji nikome u BiH ne donose bilo kakvu korist.

Da li ste se bavili istraživanjem demografskih kretanja i u F BiH te u Distriktu Brčko i do kakvih ste podataka eventualno došli?

PAŠALIĆ: Već smo odgovorili u prethodnom pitanju o stanju u FBiH i DB. Da ponovimo, radi se o prostorima koji su takođe ušli u depoplaciju, istina nešto kasnije i ne toliko izraženo u odnosu na prostor Republike Srpske. Ako je za utjehu, Srbija i Hrvatska imaju još nepovoljnije demografske trendove.

Međutim, ovdje se bavimo samo kvantitetom. S druge strane popis je ukazao i na brojne kvalitativne podatke o stanovništvu BiH i nižih teritorijalnih jedinica. Demografski indikatori pojedinačno, a potom i sintezno ukazuju na nepovoljnu sliku kda se radi o kvalitetu ljudskih resursa. Sintezni demografski pokazatelj – indeks demografskih resursa nije povoljan. U njemu su sadržani indeksi starenja stanovništva, vitaliteta, obrazovanosti i dr.

Općepoznato je da je bijela kuga zahvatila i region, pa i šire. Imate li neke usporedne pokazatelje o demografskim kretanjima, prvo na relaciji RS-FBiH, te BiH i neke zemlje u regionu i kakvi su eventualni rezultati?

PAŠALIĆ: Zapadni Balkan je zahvaćen depopulaciojom sa izuzetkom Makedonije i Crne Gore koje još uvijek nisu ušle u depopulaciju. Već smo rekli u kakvom stanju su Srbija i Hrvatska, ali i Slovenija i brojen druge zemlje Evrope, posebno Njemačka gdje na godišnjem nivou 188.000 ljudi više umre nego što se radi. Ali Njemačka je imigraciona zemlja i to kompenzira imigracijom (doseljavanjem stanovništva). Na taj faktor zemlje Zapadnog Balkana ne mogu računati s obzirom na stepen ekonomskog razvoja.

Postoji li u RS-u danas prag proste reprodukcije? Hoćete li, najprije, objasniti koja je donja granica za prostu reprodukciju?

PAŠALIĆ: Prosta reprodukcija znači u najkraćem zamjena generacija. Ona se izražava sa 2,1 dijete po ženi, odnosno svaka žena u fertilnom (plodnom) periodu treba da rodi 2,1 dijete od kojih jedno žensko. BiH danas ima stopu ukupnog fertiliteta (rađanje po ženi) 1,23 djece, a Republika Srpska 1,18. To znači da BiH u cjelini ima najnižu stopu rađanja među zemljama Zapadnog Balkana. Ova stopa rađanja ne obezbjeđuje prostu reprodukciju i dovodi do depopulacije. Donji prag negativnog prirodnog prirašataja može ići do -4,610/00 (promila). Ispod tog praga potrebno je 80 godina da se vrati na nivo proste reprodukcije, što do sada nije pošlo za rukom ni jednoj zemlji u svijetu.

Koliki je udio radno sposobnog stanovništva a koliki penzionera u ukupnom stanovništvu RS-a?

PAŠALIĆ: Sve naprije iznijeto ima direktan odraz na radno sposobno stanovništvo (15-64 godine) i na indek starenja i staro stanovništvo (65 + godina). BiH i Republika Srpska imaju već izražen problem nedostatka radne snage usljed smanjenog rađanja, ali i sve intenzivnijeg odlaska u EU koja je otvorila vrata za radnu snagu za BiH (ugovor je potpisan sa Njemačkom za 200.000 radnika). Istovremno, izraženije starenje stanovništva opterećuje brojne socijalne fondove jer je odnos broja zaposlenih i penzionera približan (daleko od donosa 3:1).

Kakve su Vaše procjene o participiranju radno sposobnog stanovništva u ukupnoj populaciji RS-a u narednih 5-10 godina, naprimjer?

PAŠALIĆ: U narednom petogodištu u BiH a i u Republici Srpskoj odnos broja radnosposobnog stanovništva u ukupnoj populaciji biće sve nepovoljniji. Naprimjer, u narednih 5 godina u radnoaktivno stanovništvo ući će blizu 60% u odnosu na 100% onih koji završavaju radni vijek (izazle iz radnog kontingenta).

Na kraju, šta Vi kao demograf predlažete kao promjenu u populacionoj politici manjeg entiteta, pa i cijele BiH, da se ovi dramatični negativni trendovi zaustave?

PAŠALIĆ: Demografski razvoj je vrlo složeno pitanje da bi se došlo do lakih rješenja. Potpuno je nerazumno da se oni koriste u dnevno-političke svrhe. U demografiji se sve dešava na duži rok. Postoje danas brojne zemlje kao reprezentativan primjer vođenja populacione politike (Francuska, Švedska, Irska..). Populaciona politika u BiH je u nadležnosti entiteta i DB. Ona u cjelini treba da bude definisana sa ciljem dostizanja tzv. stacionarnog stanovništva (izjednačen broj rođenih i umrlih), ali i sa definisanim migracijama (prije svega, težnja ka nultom migracionom saldu). Tu prije svega važnu ulogu igra ekonomski razvoj koji mora biti u usponu, ali i drugi faktori. Uz to treba naglasiti da su efekti najviše do 10% (primjer Francuska).

Konačno, globalno posmatrano, demografski trendovi koji su prisutni u Evropi idu ka stagniranju ili smanjivanju broja stanovnika, nasuprot npr., jednoj Africi koja će do 2050. godine dostići 2,5 milijardi ljudi, za razliku od Evrope koja će ostati na približno sadašnjem nivou (oko 750 miliona).

Krupne demografske promjene u svijetu uticaće na brojne druge promjene u svijetu.

Hvala Vam velika za ovaj razgovor.

PAŠALIĆ:

RAZGOVARAO: Bedrudin GUŠIĆ (880)

Komentariši

Upišite vaše podatke ispod ili kliknite na jednu od ikona da se prijavite:

WordPress.com logo

You are commenting using your WordPress.com account. Odjava / Promijeni )

Twitter slika

You are commenting using your Twitter account. Odjava / Promijeni )

Facebook fotografija

You are commenting using your Facebook account. Odjava / Promijeni )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Odjava / Promijeni )

Povezivanje na %s