Manje poznati događaji iz historije: PRVI SUSRET MLADIH PISACA NA KOZARI

Posted: 18. Decembra 2016. in Intervjui

Svake godine u posljednjih nekoliko decenija na planini Kozari, kojim dominira monumentalni spomenik palim borcima NOR-a, održavaju se tradicionalni književni susreti, ali malo ljudi zna kada je i kako to počelo.

Image result for mrakovica kozara

Spomenik žrtvama fašističkog terora na Mrakovici

Na jednom od vrhova planine Kozare – Mrakovici, gdje se nalazi monumentalni spomenik žrtvama ustaško-fašističkog tereora i poznati planinsko-lječilišni centar, svake godine održavaju se književni susreti. Malo se ili nimalo zna da je njihov začetnik Klub mladih pisaca Bosanska Dubica, kojem je tada na čelu bio Zijad Bećirević.

Dubičani su u ljeto 1964. godine, u saradnji sa  dubičkim Udruženjem izviđača „Avdo Ćuk“ i uz finansijsku pomoć Crvenog krsta Prijedor, organizovali šatorsko naselje na vrhu Kozare/ Mrakovica, u kome je tridesetak učesnika prvih književnih susreta boravilo deset  dana. Tim prvim susretima prisustvovali su: pjesnik Avdo Mujkić iz Lukavca, Stevka Kozić i Ranko Preradović iz Banja Luke, Zijad Bećirević, Živana Tomaš, Bosiljka Keskenović, Katarina D,   Milka Stanić… iz Bosanske Dubice, Mile Mutić iz Prijedora i drugi. Gost i učesnik Prvih susreta bio je već tada afirmisani srpski pjesnik Duško Trifunović iz Bosanskog Broda.

Književni susreti na Kozari , tada zamišljeni samo kao potsticaj mladima da pišu, vremenom su prerasli u respektabilne književne susrete i postali tradicionalna manifestacija, koja se uz kraće prekide održava i danas, a prisustvuju joj mnoga poznata književna imena.

U okviru “ Književnih susreta na Kozari“  svake tri godine, od 2002.godine, odabranim autorima dodjeljuje se književna nagrada „Književni vijenac Kozare“. Nagradu su do sada dobili: Stevan Raičković  2002,  Svetozar Koljević  2005, Matija Bećković 2008, Dragan Kolundžija 2011…

Ideja o književnim susretima na Kozari

Ideja o organizovanju književnih susreta na Kozari  ponikla je kao rezultat  težnje mladih Dubičana,  (okupljenih u Klubu mladih pisaca) , da epopeju Kozare  opjevanu njihovom  poezijom i osnaženu  njihovom prozom inkorporiraju u ambijent, koji  ni dvadeset godina nakon teških borbi sa njemačkim neprijateljem i domaćim izdajnicima, (u kojima su rođene i stasale legende Dr. Mladena Stojanovića i kozarskih  partizanskih heroja) ,nije promjenio  ton i  boju sadržane u prepoznatljivim slobodarskim  porukama tada poslanim u svijet.  I pored brojnih kontraverzi,  stvorenu epopeju Kozare nisu mogli promjeniti ni događaji iz 90-tih prošlog vijeka, koji su bacili crnu mrlju na legendu o Kozari i Potkozarju. I dalje želimo vjerovati da je simptomatičan signal bosansko-dubičke literalne  mladosti makar donekle uticao na procese koji su trajno i zauvijek učvrstili legendu o Kozari, pobudili i potstakli ambicije koje su narednih godina od planine Kozare napravili jedno od najposjećenijih mjesta  u zemlji.

Za učesnike prvih književnih susreta, održanih 1964. godine, boravišni kamp postavljen je na proplanku, na kome je kasnije izgrađen hotel”Monument“, jedan od dragulja turističke ponude Nacionalnog parka prirode “Kozara“. Uslove boravka u šatorskom naselju obezbjeđivali su izviđači Prijedora i članovi Odreda izviđača “Avdo Ćuk“ iz Dubice: Rusmir Karat, Trivić Mile,  Tomaš Milena… i sa njima simpatičan šestogodišnjak Srđo Balaban, koji  je svirao harmoniku. Harmonika je bila crvene boje i plijenila je posebnu pažnju bojom, dječijim šarmom i muzičkim tonovima. Kuharicu i hranu za učesnike obezbjedio je Crveni krst  Prijedor. U okviru prvih susreta održane su književne večeri  u Trnopolju, Kozarcu i za pacijente lječilišnog centra Mrakovica.

Inspirisan poezijom mladih autora dubički izviđač Rusmir Karat napisao je dirljivu i veoma prihavaćenu pjesmu o majci, koja ga je već  tada opredjelila za pisanje, reporterstvo i novinarstvo. Tokom agresije na BiH Rusmirovi  dokumentovani izvještaji  o ratnim zbivanjima i stradanju Bošnjaka,  objavljeni  preko Yutela i publikovani u hrvatskim medijima i glasilima humanitarne organizacije ” Igasa“,  bili su među prvima koji su obišli svijet.

Legenda o Kozari ne umire

U to vrijeme posjetioci Kozare dolazili su na planinu da kroz ispovjesti preživjelih boraca evociraju  uspomene na Kozarsku ofanzivu, u kojoj se od 22. aprila do 12. maja 1942. godine 4.700 boraca Prve Krajiške brigade i Kozarskog NOP odreda “Mladen Stojanović“ suprostavilo njemačko-ustačkim snagama koje su brojale 45 do 50.000 vojnika , a podržavane su sa 30 aviona i 5 monitora mađarske ratne flote, koja je sa r. Save topovskom vatrom tukla Kozaru.

Ove borbe na Kozari poznate su u historiji kao Treća neprijateljska ofanziva.  Njemci  i ustaše poubijali su na licu mjesta hiljade ljudi, žena i djece, a u toku ofanzive i kasnijim sukobima poginula su 3.093 partizanska borca. U logore je protjerano 68.000 ljudi, žena i djece, od čega 21.037 dubičkih građana. Poginulima  je  1972. godine, po zamisli hrvatskog kipara Dušana Džamonje, od čelika i armiranog betona  podignut  “Spomenik revolucije“ monumentalnih dimenzija 34/16 m. Spomenik je postao simbol legende o Kozari. Pored  spomenika  je podignut memorijalni zid na kome su uklesana imena 9.921 poginula partizana, a u podzemlju spomenika je muzej sa  podacima o 33.391 civilnoj žrtvi Kozarske ofanzive.

Kasnijih godina na sjeverozapadnoj padini Mrakovice izgrađena je i skijaška staza duga 800 m sa liftom.

Spomenik Mrakovica je trajni biljeg i uspomena na žrtve fašističkog terora u Kozari i Potkozarju. Udaljen je  12 km od magistralnog puta Prijedor- Banja Luka, a 22 km od Bosanske Dubice. Do agresije na BiH spomenik su posjećivala školska dijeca i građani svih dijelova Jugoslavije, a  veliki skupovi sa prigodnim obraćanjem održavani su 4. Jula na Dan borca,  27. Jula – Dan ustanka i za Dan mladosti  – 25. Maja, a vrh Kozare – Mrakovica postala  je tradicionalno izletište građana za Praznik  rada –1. Maj.

Susret sa Beograđanima na Kozari

Nedaleko od učesnika Prvih književnih susreta iz BiH svoje šatorsko naselje formirali su i Beogradski izviđači, koji su tada došli posjetiti Kozaru. Tokom boravka Dubičani i Beograđani su izmjenjivali svoje programske sadržaje, priređivali zajedničke zabave i uz logorsku vatru zajedno igrali Kozaračko kolo. Poezija mladih bila je ona izvorna vezivna komponenta koja je ostavljala neizbrisiv traga i davala čar. Bilo je to druženje za nezaborav. Kao rezultat tih kontakta uspostavljena su mnoga prijateljstva i rođene prve ljiubave Dubičana sa Beograđankama, koje su se održale dugo vremena kasnije.

Posebno su bile uspješne književne večeri u Trnopolju, koje je 28 godina kasnije, tokom agresije na BiH, postalo poprište jednog od najzloglasnijih srpskih logora, u kome su bili zatvoreni i stradali mnogi prijedorski Bošnjaci  i Hrvati. Zadružni dom u kome se tako zdušno pozdravljala pjesnička mladost, promovisao antifašizam i slavila sloboda neočekivano je postao pozornica za promociju  srpskog fašizma, postao stratište prepuno  neizbrisivih suza, boli i očaja.  Logor Trnopolje „ugostio” je  oko 10.000 žena, djece i staraca, od kojih je jedan broj skončao u logorskim žicama, a većina prebačena u druge logore.

Stari bosanski grad Kozarac

https://tse1.mm.bing.net/th?&id=OIP.M4203efd4e158171dea3fab1783a2611do0&w=300&h=217&c=0&pid=1.9&rs=0&p=0&r=0

  U podnožju spomenika  je stari bosanski gradić Kozarac, koga su tokom agresije na BiH devastrirale jedinice Banjalučkog korpusa.  Taj mali bosanski grad je u toku NOR-a postao simbol otpora njemačkom fašizmu, a  u maju  1992. g. bio je stratište muslimana na udaru srpskog fašizma. Okoi 90% stanovnika Kozaraca bili su Bošnjaci. Tih majskih dana  goloruki građani Kozarca  napadnuti su pješadijom, artiljerijom i tenkovskim jedinicama Banjalučkog i Kninskog korpusa  VRs, a napadu je prethodilo granatiranje sa 25.000 granata. Po izjavi general-potpukovnika VRs M. Talića tada je ubijeno  preko 800, a u logore protjerano  1.200 Kozarčana. Kozarčani koji su preživjeli  havariju pokušali su se spasiti bjegom u Hrvatsku preko dubičkog područja, ali su pri tom  mnogi dočekani u zasjedi i pobijeni .  Tek  prije godinu dana počeo je proces protiv petorice vojnika  VRS s dubičkog područja koji su učestvovali u ovom zločinu, ali kao i svi drugi prepušten je zaboravu. Do sada se u Kozarac vratio nešto preko 7.000 Kozarčana, a oko 22.000 građana Kozarca i okolnih sela živi u dijaspori. Kozarčani su iz temelja obnovili svoj porušeni grad, a žrtvama srpskog terora je 2010-te podignut spomenik, na kome su uklesana imena nevino ubijenih Kozarčana.

Image result for spomenik žrtvama srpskog terora u kozarcu

                                                          Kozarački spomenik žrtvama srpskog terora

Dubički manastir Moštanica

Vrh Kozare sa spomenikom , bolničkim i hotelskim sadržajima samo su dio draži i ljepote koje posjetiocima pruža ova pitoma planina.  Na putu kroz Kozaru, uz planinski potok Moštanica, nalazi se poznati srpski manastir Moštanica, koji je bio ranije a i u ovom ratu mjesto na kome su se sastajali i dogovarali  zavjerenici .

U Kozari je, nakon Prvog srpskog ustanka, 1809. g. izbila Janjiceva buna, 1834. u selu Mašići Mašićka buna, a 1858. Pecijna buna, koju je Srbija pomogla finnsijski, sa 1.500 pušaka i 130 sanduka municije.  Na brdu pored manastira nalazi se uvijek dobro posjećivan grob srpskog ustanika Petra Petrovića Pecije, koji je poginuo u selu Mlaki (Savska Banovina) tokom buni protiv Turaka, odakle su mu mošti prenesene kod manastira Moštanica.

U toku Titove Jugoslavije manastir su rado posjećivali  viđeniji Srbi. U početku su to činili tajno, a kasnije se to objašnjavalo turističkim razlozima. Da bi ga što više približili građanima, uređena je okoliš manastira, a sa stare dubičke pijace tadašnji predsjednik Mećava Svetozar prenio je betonske stolove i klupe, koje su postavljene ispod visokih lipa uz potok Moštanicu. Od tada su dubički radni kolektivi dolazili na to mjesto na teferiće ili prilikom obilježavanja važnijih događaja. Na tom mjestu su ugošćavane delegacije i brojni gosti dubičke opštine, dubičkih firmi, sindikata, komiteta, a održavani su i susreti  zbratimljenih komuna – Bosanske Dubice sa Podravskom Slatinom, Svetozarevom…   Manastir je u Titovoj Jugoslaviji služio za nacionalno napajanje najvjernijih srpskih sinova, a u toku agresije na BiH bio je mjesto dogovora i  baza za širenje srpskog nacionalizma.

Pašini konaci

Nedaleko od manastira Moštanica je romantični dio planine Kozare , idealan za teferiče, koji se zove Pašini konaci, a nazvan je tako jer je tu u tursko doba konačio neki paša, pretpostavlja se Omer Paša Latas. Na Pašinim konacima su tridesetih godina prošlog vijeka postojale brojne trgovine, kuće u vlasništvu vjerskih zajednica  i vile za ljetovanje u vlasništvu dubičkih građana, koje su izgorjele tokom Kozarske ofanzive. Slabo poučeni iskustvom ranijih stanovnika Pašinih konakla, dubički muslimani- Bošnjaci su ponovno 80-ih godina prošlog vijeka podigli vikend kuće na desnoj strani puta, nedaleko od Manastira, koje su prve spaljene tokom srpske agresije na BiH. Vlasnici tih vikend-kuća bili su Ćoralići, Zubovići, Seferovići, Hodžići…

Poezija brani i hrani, blaži i oslobađa

Mnogo vremena  kasnije, nakon tih nezaboravnih dana avgusta  1964. godine  provedenih na Kozari, shvatio sam da smo čitajući svoje prve literalne radove, pune rodoljublja,  patriotskih naboja i mladelačkog zanosa,  barem donekle ublažili boli i traume onima koji su nas gledali i slušali i bili im od pomoći da snagom našeg nadahnuća prodru dublje u vlastitu svijest i otkriju onu bolju stranu svog svijeta, za koji vrijedi živjeti i boriti se. Možda sve njih nismo mogli tada uvjeriti da da će i nacrnju noć zamjeniti  dan, ali smo im sigurno pomogli da u sebi ojačaju vjeru u istinu, pravdu i slobodu za koju su svoje živote dali brojni sinovi Kozare.

Ipak, danas, nakon svega što su devedsetih godina prošlog vijeka  ponovno doživjeli proživjeli građani Kozare i Potkozarja, posebno Bošnjaci  i Hrvati Kozarca i Prijedora, moramo upitati sebe i vas da li smo od njih nešto naučili, da li smo zaslužili zvati se njihovim zdravim potomstvom?

Prvi književni susreti na Mrakovici ostavili su trag u travi, ali je trava novim valom fašistčke ratne histerije zgažena i  spržena.

Burlington, 18. decembra 2016.g.

Zijad Bećirević

zijad_becirevic2

Komentariši

Upišite vaše podatke ispod ili kliknite na jednu od ikona da se prijavite:

WordPress.com logo

You are commenting using your WordPress.com account. Odjava / Promijeni )

Twitter slika

You are commenting using your Twitter account. Odjava / Promijeni )

Facebook fotografija

You are commenting using your Facebook account. Odjava / Promijeni )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Odjava / Promijeni )

Povezivanje na %s