DR. TANJA PETROVIĆ, saradnica Naučno-istraživačkog centra Slovenačke akademije nauka i umjetnosti iz Ljubljane: DANAS SE SKORO U POTPUNOSTI POJAM EVROPE IZJEDNAČAVA SA EVROPSKOM UNIJOM

Posted: 25. Oktobar 2011. in Intervjui

Metaforu povratka kući podjednako koriste i domaći političari i predstavnici članica i institucija Evropske unije. U lokalnom kontekstu ta metafora pomaže održavanju nacionalnih mitova, a u širem evropskom predstavlja osnovu za pokroviteljski odnos zapada prema Balkanu…Kolonijalizam kao nasleđe zapadne, “prave” Evrope, postaje na neki način nasleđe cele Evrope o kome se govori pozitivno, bez obzira na njegove izrazito problematične i negativne strane. Socijalizam se, sa druge strane, doživljava kao suštinski neevropska pojava – otuda i već pomenuta metafora povratka kući….Slovenački političari prema drugim zemljama nastalim na prostoru bivše Jugoslavije imaju uglavnom pokroviteljski stav, i uočljivo je da u svojim izjavama u kojima Sloveniju predstavljaju kao “eksperta za Zapadni Balkan” nikada ne navode odakle to posebno znanje dolazi….. Intelektualci iz Bosne i Hercegovine su vrlo kritični prema odnosu “Evrope” koja zapravo podržava nemogući status quo u ovoj zemlji. To je istovremeno i zemlja koja je izvor velike traume za Evropu, zemlja u kojoj se dogodila Srebrenica pred očima te iste Evrope…. U Bosni i Hercegovini se žrtve iz drugog svetskog rata često koriste za današnja međuetnička prepucavanja. Situacija u Srbiji je, čini mi se, najviše shizofrena. Period drugog svetskog rata i posle njega smatra se spornim, te se praktično i ne pominje. Niko više ne obeležava dan oslobođenja Beograda (osim kad Medvedjev dođe u posetu) niti neki drugi datum vezan za drugi svetski rat. Srbija je tako bila jedina evropska država bez visokih predstavnika na proslavi 60 godina pobede nad fašizmom u Moskvi 2005. godine….. Mislim da je sada došao trenutak da se većina građana suoči sa činjenicom da im nacionalisitčka divljanja iz devedesetih nisu donela ništa osim poniženja i siromaštva….

DUGO PUTOVANJE KUĆI, naslov je jedne Vaše studije. Ko su putnici i gdje im je ta kuća?

DR. PETROVIĆ: Putnici su pre svega državljani zemalja “Zapadnog Balkana”, a naslov knjige je ironični sažetak diskursa u kome se priključenje EU postsocijalističkih zemalja interpretira kao povratak kući, u Evropu ili civilizaciju.

 Ima li u Vašim istraživanjima na temu zemalja zapadnog Balkana i njihovog puta prema EU i nalaza da im se taj put smatra čak “povratkom kući”? Kako objasniti tu, slobodno se može reći, ironiju ili paradoks?

 DR. PETROVIĆ: Metaforu povratka kući podjednako koriste i domaći političari i predstavnici članica i institucija Evropske unije. U lokalnom kontekstu ta metafora pomaže održavanju nacionalnih mitova, a u širem evropskom predstavlja osnovu za pokroviteljski odnos zapada prema Balkanu. Široka upotreba ove metafore u kontekstu pridruživanja EU omogućena je time što se danas skoro u potpunosti pojam Evrope izjednačava sa Evropskom unijom, i to ide tako daleko da se dotiče čak i geografskih odrednica,

koje bi morale biti neutralne i jasno definisane: tako je po ulasku Rumunije i Bugarske u EU, u austrijskom listu Der Standard bilo zapisano da je Evropa dobila novo more (Das neue Meer Europas [Novo more Evrope], Der Standard, 4. 1. 2007), a u proleće 2009, Slovenačka turistička organizacija je Beograđane pozivala na slovenačku obalu preko velikih bilborda sa slikom Portoroža i sloganom Najbliže evropsko more.

Da li se oni koji utvrđuju kriterije za prijem novih članica u EU jednako kritički odnose prema naslijeđima koje ima ista ta Evropa, s jedne strane (kolonijalizam) i zemlje zapadnog Balkana, s druge strane (socijalizam)?

DR. PETROVIĆ: U današnjim uslovima, kada je Evropa simbolički izjednačena sa EU, različita evropska istorijska nasleđa, a posebno kolonijalizam i socijalizam, vrednuju se vrlo različito. Kolonijalizam kao nasleđe zapadne, “prave” Evrope, postaje na neki način nasleđe cele Evrope o kome se govori pozitivno, bez obzira na njegove izrazito problematične i negativne strane. Socijalizam se, sa druge strane, doživljava kao suštinski neevropska pojava – otuda i već pomenuta metafora povratka kući.

Kakav je pogled iz Slovenije prema ostalim postjugoslovenskim državama i njihovom putu prema EU?

DR. PETROVIĆ: Slovenački političari prema drugim zemljama nastalim na prostoru bivše Jugoslavije imaju uglavnom pokroviteljski stav, i uočljivo je da u svojim izjavama u kojima Sloveniju predstavljaju kao “eksperta za Zapadni Balkan” nikada ne navode odakle to posebno znanje dolazi. Ono što je, međutim, mnogo važnije je da nova evropska simbolička geografija, kojoj veći deo bivše Jugoslavije pripada “Zapadnom Balkanu” dok je Slovenija deo “Evrope” omogućava distanciranje od zajedničke prošlosti i njeno ignorisanje, a time u velikoj meri i odbacivanje odgovornosti za mnogo toga što je posledica života u zajedničkoj državi. Pri tome mislim na različite probleme sa kojima se u Sloveniji sočavaju pojedinci i grupe poreklom iz drugih delova bivše Jugoslavije – od “izbrisanih” do tretmana sezonskih radnika u Sloveniji i nepostojanja bilo kakvih kolektivih prava za deo slovenačkih državljana koji čini 10% ukupnog stanovništva.

Može li se reći da EU sebe poistovjećuje sa cijelom Evropom i, na neki način, uzima sebi za pravo da ima “monopol” nad uvrđivanjem pravila ponašanja na cijelom kontinentu – u političkom, ekonomskom, kulturološkom, civilizacijskom i svakom drugom smislu?

DR. PETROVIĆ: To se svakako dešava, mada je važno reći i da takva “monopolizacija” izaziva niz reakcija i odgovora, alternativnih konceptualizacija “Evrope” i alternativnih identifikacija, naročito na području popularne kulture i svakodnevnog života. Jedino u sferi politike situacija nije ni komplikovana ni zanimljiva – za političare na “Zapadnom Balkanu” pozivanje na Evropu ili EU je način za sticanje jeftinih političkih poena – time se relativizuje značaj Evropa kao ideje o kosmopolitanizmu, pripadnosti zajednici koja nije etnički definisana i slobodi kretanja, a Evropa postaje prazni označitelj koji eksploatišu čak i ekstremno nacionalistički nastrojeni političari.

 A da li je odnos Evropejaca iz EU, ipak, izdiferenciran prema zemljama ex-Jugoslavije kada je u pitanju njihovo “putovanje kući”? Gdje je u tom smislu Bosna i Hercegovina?

DR. PETROVIĆ: U Bosni i Hercegovini su zbog svega sto se događalo devedesetih godina i zbog pristustva međunarodne zajednice predstavnici “Evrope” bili prisutniji i angažovaniji nego u drugim delovima bivše Jugoslavije. Istraživači koji su se bavili njihovim praksama i diskursom predstavnika ukazuju na vrlo problematičan, pokroviteljski odnos koji umnogome podseća na odnos kolonizatora u kolonijama. Intelektualci iz Bosne i Hercegovine su vrlo kritični prema odnosu “Evrope” koja zapravo podržava nemogući status quo u ovoj zemlji. To je istovremeno i zemlja koja je izvor velike traume za Evropu, zemlja u kojoj se dogodila Srebrenica pred očima te iste Evrope.

Kada zemlje zapadnog Balkana “stignu kući”, da li će se i nadalje morati dokazivati u društvu “evropskih Evropljana”?

DR. PETROVIĆ: Čini se da to dokazivanje nikada ne prestaje i da se stare linije podele ne brušu iscrtavanjem novih. To se uostalom vrlo lepo videlo i posle prvog talasa proširenja koji je obuhvatio veći deo istočne Evrope, a još više pošto su Bugarska i Rumunija dobile status članica EU.

Kako biste Vi, lično, definirali Balkan i čiji je on dio (ne samo u geografskom smislu)?

DR. PETROVIĆ: Ja na Balkan gledam kao na regiju u kojoj društva zbog niza zajedničkih istorijskih nasleđa imaju mnogo toga zajedničkog. Balkan je u svakom slučaju deo Evrope, deo je i osmanske evropske tradicije koja Evropu povezuje sa Bliskim istokom, deo je istočne Evrope zbog svog socijalističkog iskustva.

Da promijenimo temu: ima li razlike i koje između jugonostalgije ranih devedesetih i danas, naprimjer?

DR. PETROVIĆ: U ovih dvadeset godina koliko je prošlo od raspada Jugoslavije i kraja socijalizma promenila se i sama priroda jugonostalgije i odnos prema njoj. Najpre treba reći da je jugonostalgiju izuzetno teško definisati – obično se svaki pozitivan odnos prema jugoslovenskoj i socijalističkoj prošlosti, čak i onaj koji ne podrazumeva neko emotivno angažovanje, označava kao jugonostalgija. Radi se o nizu različitih, ponekad i međusobno suprotstavljenih fenomena – od potrošačke jugonostalgije do muzike i popularne kulture. Ono što je važno istaći je da je danas, posle dvadeset godina, jasno da bar jednim delom jugonostalgija predstavlja i neku vrstu politički relevantnog odgovora na ono što se bivšim Jugoslovenima danas nudi kao ideja o normalnom (evropskom) društvu.

  U kakvom su odnosu pojmovi jugonostalgija i strah od obnove Jugoslavije (u bilo kojem obliku) i gdje su, pojedninacno naročito, izraženi?

DR. PETROVIĆ: U doslovnom i banalnom čitanju, jugonostalgija se razume kao pokušaj da se obnovi Jugoslavija. Za takvim razumevanjem jugonostalgije posežu populistički i desno nastrojeni političari praktično na celom prostoru bivše Jugoslavije – pošto svuda danas preovlađuje etnički definisana i u velikoj meri nacionalistička ideologija, zastrašivanje obnovom Jugoslavije smatra se efikasnim retoričkim sredstvom.

Da li ste istraživali odnos država nastalim na prostorima raspadnute Jugoslavije prema antifašizmu i do kakvih ste nalaza, eventualno, došli?

DR. PETROVIĆ: Antifašizam se danas smatra osnovnom evropskom vrednošću, i nalazi se i u temelju EU kao zajednice evropskih naroda. U post-socijalističkom delu Evrope, gde je antifašizam bio povezan sa socijalizmom/komunizmom, došlo je do revizije istorije i relativizacije uloga domaćih fašista u drugom svetskom ratu. Bivša Jugoslavija u tome nije izuzetak, sa dodatnim problemom što ovde antifašizam nije moguće posmatrati samo odvojeno od socijalizma, nego ni od Jugoslavije kao nadnacionalne tvorevine, što danas, naravno, nije više popularno. U post-jugoslovenskim društivma se odnos prema antifašizmu preoblikovao na različite načine: u Sloveniji se, uprkos vrlo prisutnom revizionizmu, i dalje insistira na antifašizmu kao vrednosti, ali isključivo u nacionalnom okviru – govori se o slovenačkoj antifašističkom otporu, o slovenačkim partizanima i potpuno prećutkuje jugoslovenski kontekst. U Bosni i Hercegovini se žrtve iz drugog svetskog rata često koriste za današnja međuetnička prepucavanja. Situacija u Srbiji je, čini mi se, najviše shizofrena. Period drugog svetskog rata i posle njega smatra se spornim, te se praktično i ne pominje. Niko više ne obeležava dan oslobođenja Beograda (osim kad Medvedjev dođe u posetu) niti neki drugi datum vezan za drugi svetski rat. Srbija je tako bila jedina evropska država bez visokih predstavnika na proslavi 60 godina pobede nad fašizmom u Moskvi 2005. godine.

Kako komentirate zakonski regulirano izjednačavanje prava četnika i partizana (iz Drugog svjetskog rata) u Srbiji, naprimjer?

DR. PETROVIĆ: To je deo pomenute priče o revizionizmu u istočnoj Evropi koji u Srbiji, zbog poprilične

dezorijentacije i gubika sistema vrednosti, ima ekstremne manifestacije.

 Ipak, ima li naznaka da su ex-ju zemlje i njihovi narodi (i ono malo građana) potrošili svoje arsenale nacionalizama i drugih izama koji su bili pogonsko gorivo za krvavi raspad zajedničke države kakav se desio i da će svoja putovanja “kući”, ili bilo gdje drugdje, ali u budućnost svakako, nastaviti nekim drugim “pogonskim gorivom”? 

DR. PETROVIĆ: Nacionalizam je uvek i svuda efikasno političko sredstvo –  prostor bivše Jugoslavije nije po tome nimalo specifičan. Čini mi se, ipak, su poslednjih godina njegova snaga i mobilizacijski potencijali drastično opali na ovim prostorima. Situacija je normalizovana u tom smislu da ljudi opet mogu slobodno da putuju, sreću rođake i prijatelje iz drugih bivših republika, ponovo gledaju iste serije i filmove, čitaju iste knjige i kupuju iste proizvode. Mislim da je sada došao trenutak da se većina građana suoči sa činjenicom da im nacionalisitčka divljanja iz devedesetih nisu donela ništa osim poniženja i siromaštva.

Hvala Vam velika  za ovaj razgovor.

DR. PETROVIĆ: Puno hvala i Vama.

RAZGOVOR VODIO: Bedrudin GUŠIĆ (290)

Komentariši

Upišite vaše podatke ispod ili kliknite na jednu od ikona da se prijavite:

WordPress.com logo

You are commenting using your WordPress.com account. Odjava / Promijeni )

Twitter slika

You are commenting using your Twitter account. Odjava / Promijeni )

Facebook fotografija

You are commenting using your Facebook account. Odjava / Promijeni )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Odjava / Promijeni )

Povezivanje na %s